Heinkel He 111H-11, Λέρος [+1943]

Ναυάγιο

Μέγιστο Βάθος: 16m | Θερμ: 19°C (Οκτ '21)

Ernst Heinkel Flugzeugwerke

Η Ernst Heinkel Flugzeugwerke GmbH ιδρύθηκε το 1922 στο Warnemünde από τον Ernst Heinkel και εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες γερμανικές αεροναυπηγικές εταιρείες του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, κατέχοντας 1.352 πατέντες στον τομέα της αεροπορίας και 587 δικαιώματα ευρεσιτεχνίας στον τομέα των κινητήρων. Η κύρια έδρα και οι βασικές εγκαταστάσεις της εταιρείας βρίσκονταν στο Rostock-Marienehe της Γερμανίας.

Ο Ernst Heinkel (1888–1958), ο οποίος είχε σπουδάσει μηχανολογία στο Technische Hochschule της Στουτγάρδης, διακρίθηκε για το ενδιαφέρον του στην ανάπτυξη αεροσκαφών υψηλών επιδόσεων και υψηλών ταχυτήτων. Υπό τη διεύθυνσή του, η εταιρεία ανέπτυξε σειρά αεροσκαφών που επηρέασαν σημαντικά τη γερμανική αεροπορική βιομηχανία του Μεσοπολέμου.

Το 1931 ο Heinkel προσέλαβε τους δίδυμους αδελφούς Siegfried Günter και Walter Günter, οι οποίοι συγκαταλέγονταν στους πλέον ικανούς σχεδιαστές αεροσκαφών της εποχής. Οι Günter συνέβαλαν καθοριστικά στη δημιουργία ορισμένων από τα πιο γνωστά μοντέλα της εταιρείας, όπως τα He 51, He 70, He 111, He 112 και He 100.

Ιστορικό πλαίσιο

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, η Deutsche Lufthansa και το Υπουργείο Αεροπορίας του Ράιχ αναζητούσαν ένα ταχύ αεροσκάφος που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί τόσο σε πολιτικό όσο και σε στρατιωτικό ρόλο.

Το δικινητήριο αεροσκάφος αναπτύχθηκε αρχικά με πολιτική μορφή, ωστόσο από τον αρχικό σχεδιασμό του είχε προβλεφθεί η δυνατότητα προσαρμογής του σε στρατιωτικό βομβαρδιστικό και μεταγωγικό αεροσκάφος.

Η προσέγγιση αυτή συνδεόταν άμεσα με τους περιορισμούς που είχαν επιβληθεί στη Γερμανία μετά τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, η οποία απαγόρευε στη χώρα να διατηρεί πολεμική αεροπορία. Στο πλαίσιο της μυστικής επανεξοπλιστικής πολιτικής της δεκαετίας του 1930, αρκετά γερμανικά αεροσκάφη παρουσιάζονταν αρχικά ως πολιτικά ή εμπορικά μοντέλα, ενώ στην πράξη είχαν σχεδιαστεί ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τη νεοσύστατη Luftwaffe.

Σχεδιασμός & ανάπτυξη

Το He 111 σχεδιάστηκε το 1934 ως μια αναβαθμισμένη, πολύ μεγαλύτερη έκδοση του He 70 που έως τότε καθόριζε τα πρότυπα της εποχής στις αερομεταφορές.

Το πρώτο πρωτότυπο αεροσκάφος πραγματοποίησε την παρθενική του πτήση στις 24 Φεβρουαρίου 1935, με την έκδοση του στρατιωτικού βομβαρδιστικού να ακολουθεί τρίτο στη σειρά. Έπειτα από συνεχείς βελτιώσεις σε θέματα ισχύος και συνολικής απόδοσης κατασκευάζεται το πέμπτο πρωτότυπο που απογειώνεται στις αρχές του 1936 και αποτελεί τη βάση για τα επόμενα μοντέλα παραγωγής.

Μέχρι το φθινόπωρο του 1936, είχαν εμφανιστεί τα πρώτα παραγωγικά μοντέλα Heinkel He 111B-1 και Heinkel He 111B-2, με κινητήρες Daimler-Benz DB 600 τα οποία κατασκευάζονταν στις εγκαταστάσεις του Marienehe στη Γερμανία.

Το Υπουργείο Αεροπορίας του Ράιχ (Reichsluftfahrtministerium - RLM) εντυπωσιάστηκε από τις αναβαθμισμένες δυνατότητες του Heinkel και παρήγγειλε τέτοιες ποσότητες, ώστε στο Oranienburg (Heinkel-Werke Oranienburg) κοντά στο Βερολίνο, μεταξύ 1936 και 1937, κατασκευάστηκαν νέες εργοστασιακές εγκαταστάσεις ειδικά για την παραγωγή του He 111. Οι εγκαταστάσεις αυτές στη συνέχεια παρουσιάστηκαν από το καθεστώς ως πρότυπη βιομηχανική μονάδα και σύμβολο της γερμανικής βιομηχανικής ισχύος. Την ίδια περίοδο, ο Ernst Heinkel ανακηρύχθηκε ηγετική μορφή της αμυντικής βιομηχανίας για τη συμβολή του στον επανεξοπλισμό της Γερμανίας.

Στάδια εξέλιξης

Ακολουθούν περαιτέρω βελτιώσεις που οδηγούν στα τέλη του 1938 στην παραγωγή της έκδοσης He 111P. Οι ισχυρότεροι κινητήρες Daimler-Benz DB 601, τα αναβαθμισμένα ηλεκτρονικά και σκοπευτικά, η βελτιωμένη προστασία των δεξαμενών καυσίμου και η εισαγωγή του χαρακτηριστικού ρύγχους, το οποίο αποτελούνταν από έναν επιμήκη γυάλινο θόλο, καθιστούν το Heinkel He 111 ίσως το πιο αναγνωρίσιμο γερμανικό βομβαρδιστικό του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Η εισαγωγή του νέου ρύγχους πρόσφερε στον πιλότο σημαντικά καλύτερη ορατότητα, καθώς η θέση του βρισκόταν ψηλότερα και αριστερά του διαμήκους άξονα του αεροσκάφους, ενώ ο παρατηρητής καθόταν μπροστά και χαμηλότερα από τον πιλότο, μέσα στη χαρακτηριστική γυάλινη μύτη.

Η θέση αυτή παρείχε στον παρατηρητή, ο οποίος εκτελούσε επίσης τους ρόλους του πλοηγού, βομβαρδιστή και εμπρόσθιου πυροβολητή, εξαιρετική ορατότητα, διευκολύνοντας τόσο την πλοήγηση όσο και την ακρίβεια των ρίψεων.

Η διαμόρφωση αυτή προσέφερε επίσης βελτιωμένη αεροδυναμική απόδοση, καθιστώντας το αεροσκάφος σχετικά γρήγορο και αποδοτικό για την εποχή του.

Ισχυρότερος οπλισμός, καλύτερη θωράκιση, μεγαλύτερη επιχειρησιακή ακτίνα δράσης και οι κινητήρες Junkers Jumo 211, οδηγούν το Heinkel He 111 στην πιο εξελιγμένη και μαζική πολεμική έκδοση του αεροσκάφους, την έκδοση He 111H, η οποία εντάσσεται στις δυνάμεις της Luftwaffe το καλοκαίρι του 1939.

Πρώιμη επιχειρησιακή δράση

Τo He 111 χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά επιχειρησιακά κατά τον Ισπανικό εμφύλιο πόλεμο (1936 – 1939).

Από τον Ιανουάριο του 1937, 30 αεροσκάφη τύπου He 111B-1 χρησιμοποιήθηκαν στο πλαίσιο της δράσης της Λεγεώνας Κόνδορ, κυρίως για βομβαρδισμούς, παρέχοντας πολύτιμα δεδομένα για τη βελτίωση του σχεδιασμού και των τακτικών χρήσης του.

Η εμπειρία αυτή συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της τακτικής αεροπορικής στρατηγικής της Luftwaffe πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος – επιχειρησιακός ρόλος

Η εισβολή της Γερμανίας στην Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου 1939, η οποία ουσιαστικά σηματοδότησε την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, βρίσκει τη Luftwaffe με ένα στόλο 808 αεροσκαφών Heinkel He 111 διαφόρων εκδόσεων, με τα 700 από αυτά περίπου να βρίσκονται σε επιχειρησιακή ετοιμότητα.

Το δικινητήριο αεροσκάφος παρείχε στη γερμανική αεροπορία ένα γρήγορο και ευέλικτο μεσαίο βομβαρδιστικό, το οποίο χρησιμοποιήθηκε ως αιχμή του δόρατος για τις τακτικές Blitzkrieg που εφαρμόστηκαν με μεγάλη επιτυχία σε όλες τις μεγάλες εκστρατείες της Γερμανίας στην Ευρώπη, όπως στην Πολωνία, τη Νορβηγία, τη Γαλλία και τις Κάτω Χώρες κατά τους πρώτους μήνες του πολέμου.

Κατά τη διάρκεια της Μάχης της Αγγλίας (10/07-31/10 1940) χρησιμοποιήθηκε εκτενώς στους βομβαρδισμούς πόλεων και βιομηχανικών στόχων, προκαλώντας εκτεταμένες καταστροφές.

Παρότι είχε καλή απόδοση στην αρχή, σύντομα αποδείχθηκε ευάλωτο στις επιθέσεις των Supermarine Spitfire και Hawker Hurricane, κυρίως λόγω της ανεπαρκούς αμυντικής του προστασίας και της αδυναμίας του να ανταγωνιστεί σε ταχύτητα τα σύγχρονα βρετανικά μαχητικά.

Οι βαριές απώλειες ανάγκασαν τη Luftwaffe να περιορίσει τη χρήση του κυρίως σε νυχτερινές αποστολές εναντίον της Μεγάλης Βρετανίας, έχοντας απολέσει περισσότερα από 240 αεροσκάφη αυτού του τύπου μέχρι το τέλος της εκστρατείας.

Πολλαπλοί ρόλοι και προσαρμοστικότητα

Παρά τις αδυναμίες του, το He 111 παρέμενε ένα ιδιαίτερα ευέλικτο αεροσκάφος. Πέραν του ρόλου του ως μεσαίο βομβαρδιστικό, χρησιμοποιήθηκε και ως μεταγωγικό αεροσκάφος, τορπιλοπλάνο σε ναυτικές επιχειρήσεις, αεροσκάφος ναρκοθέτησης, ρυμουλκό ανεμοπτέρων και σε αποστολές τακτικής υποστήριξης.

Η προσαρμοστικότητα αυτή το διατήρησε σε υπηρεσία σε όλα τα μέτωπα: Ανατολικό, Δυτικό, Μεσόγειος, Βόρεια Αφρική και Ατλαντικός, ακόμη και όταν είχε ήδη ξεπεραστεί τεχνολογικά από νεότερους τύπους αεροσκαφών.

Επιχειρησιακή απαξίωση και τέλος παραγωγής

Η παραγωγή του ανεστάλη τον Σεπτέμβριο του 1944, καθώς είχε καταστεί τεχνολογικά παρωχημένο, έχοντας ήδη σταδιακά ξεκινήσει η αντικατάστασή του από τα πιο σύγχρονα και ταχύτερα αεροσκάφη Junkers Ju 88.

Η Luftwaffe έχοντας ρίξει πλέον το βάρος της στην παραγωγή μαχητικών αεροσκαφών, συνέχισε να χρησιμοποιεί τα εναπομείναντα He 111 κυρίως για αποστολές εφοδιασμού και μεταφορών μέχρι το τέλος του πολέμου.

Τεχνικά χαρακτηριστικά

Τύπος	Δικινητήριο μέσο βομβαρδιστικό
Πλήρωμα	5 άτομα Πιλότος, Πλοηγός/βομβαρδιστής/πολυβολητής ρύγχους, Κάτω πολυβολητής, Άνω πολυβολητής/ασυρματιστής, Πλευρικός πολυβολητής
Μήκος	16,4 μ.
Εκπέτασμα	22,6 m.
Ύψος	4 μ.
Επιφάνεια πτέρυγας	87,6 m²
Βάρος (κενό)	8.680 Kg
Μέγιστο βάρος απογείωσης	14.000 Kg
Κινητήρες	Δύο κινητήρες Junkers Jumo 211F-2
Έλικες	Τρίφυλλες έλικες μεταβλητού βήματος
Ισχύς	1.340 ίπποι έκαστος
Μέγιστη ταχύτητα	440 Km/h
Ταχύτητα πλεύσης	350 km/h
Εμβέλεια	2.300 Km
Επιχειρησιακή Οροφή	6.500 μ.
Οπλισμός	Ένα πυροβόλο 20 mm MG FF στη μύτη Ένα πολυβόλο 13 mm MG 131 σε ραχιαία θέση Δίδυμα πολυβόλα 7,92 mm MG 81 Z σε διάφορες αμυντικές θέσεις
Φορτίο βομβών	Εσωτερικό φορτίο βομβών: Έως 2.000 κιλά. Μέγιστο συνολικό φορτίο βομβών (με εξωτερικές αναρτήσεις): Έως 2.500 κιλά.

Heinkel He 111H‑11 (8011/6N+EP)

Η κατάρριψη

Έχοντας ξεκινήσει η 3η ημέρα της Μάχης της Λέρου, την Κυριακή 14 Νοεμβρίου 1943, τέσσερα βρετανικά μαχητικά αεροσκάφη πολλαπλών ρόλων Bristol Beaufighters της 46ης Μοίρας της RAF, μεγάλο μέρος της οποίας είχε αποσπαστεί από τα τέλη Αυγούστου στην Κύπρο και επιχειρούσε από την αεροπορική βάση Λακατάμιας, απογειώθηκαν στις 11:35, συνεπικουρούμενα από τέσσερα Bristol Beaufighters της 227ης Μοίρας της RAF, για να συνεχίσουν μια σειρά επιθετικών περιπολιών, ενισχύοντας τη βρετανική αντίσταση στο νησί.

Με αρχηγό του σχηματισμού τον Νεοζηλανδό S/Ldr. William Papillion Kemp (RNZAF) αναπληρωτή αρχηγό της 227ης Μοίρας, τα αεροσκάφη της 46ης Μοίρας εντόπισαν περίπου στις 14:15 ένα He 111, περί τα 10 μίλια ανατολικά της Λέρου, να πετά σε ύψος μόλις πενήντα ποδιών, και δύο από αυτά ξεκίνησαν να το καταδιώκουν.

Το αεροσκάφος JL913/E με πιλότο τον Σμηναγό F/Lt. David Crerar και πλοηγό τον Ανθυποσμηναγό P/O L. Charles του δίνει το πρώτο χτύπημα από απόσταση 100 γιάρδων.

Το αεροσκάφος JL898/S, με πιλότο τον Υποσμηναγό F/O Bryan Wild και πλοηγό τον Επισμηνία F/Sgt. R. W. Gibbons, ακολουθεί και δίνει το μοιραίο πλήγμα στο γερμανικό βομβαρδιστικό.

Λεία τους ήταν το Heinkel He 111H-11 με αριθμό 8011/6Ν+EP της II. Gruppe της Πτέρυγας Βομβαρδισμού KG 100 (II./KG 100), το οποίο εκτελούσε αποστολή ανεφοδιασμού σε αμφίβια καταδρομικά τμήματα Brandenburgers και Küstenjäger που βρίσκονταν στον λόφο Απιτύκι, της Λέρου.

Το αεροσκάφος κατέπεσε βόρεια της Λέρου, ανάμεσα στο νησί και τα παράλια της Τουρκίας.

Κυβερνήτης του αεροσκάφους που διασώθηκε, ήταν ο Υπαξιωματικός (Unteroffizier – Uffz.) Walter Pink, ο οποίος είχε τιμηθεί με το Διακριτικό Επιχειρησιακών Πτήσεων Βομβαρδιστικών (Frontflugspange für Kampfflieger) ως αναγνώριση της συμμετοχής του σε πολεμικές αποστολές και έφερε επίσης το Διακριτικό Τραυματισμού (Verwundetenabzeichen).

Σύμφωνα με τα αρχεία, τα υπόλοιπα τρία μέλη του πληρώματος ήταν:

Ο Λοχίας (Feldwebel - Fw) Johann Sonnenschein, ασυρματιστής (R/O), τραυματίας εν ώρα μάχης (WIA).
Λοχίας (Feldwebel - Fw) Kurt Bruder, παρατηρητής (Obs), αγνοούμενος εν ώρα μάχης (MIA).
Ο Δεκανέας (Gefreiter) Helmut Grundke, πυροβολητής (Gnr), νεκρός εν ώρα μάχης (KIA), ο τάφος του οποίου βρίσκεται στο Γερμανικό στρατιωτικό νεκροταφείο Διονύσου - Ραπεντόζης στην Αττική.

Λίγα λεπτά αργότερα 6 γερμανικά καταδιωκτικά Messerschmitt Bf 109G της 3ης και 8ης Μοίρας, της 27ης Πτέρυγας Δίωξης (III./JG27) & (8./JG27) έκαναν την εμφάνισή τους προερχόμενα από τη Λέρο.

Παράλληλα ένα υδροπλάνο Arado Ar 196 της μονάδας ναυτικής αναγνώρισης της Luftwaffe SAGr. 126 (Seeaufklärungsgruppe 126) επιχείρησε να διασώσει το πλήρωμα, αλλά αναγκάστηκε να απομακρυνθεί εξαιτίας εχθρικών πυρών.

Ένα από τα Bf 109G καταδίωξε τα Beaufighters της 46ης Μοίρας της RAF, ενώ τα υπόλοιπα Bf 109G έκαναν κύκλους γύρω από το προσθαλασσωμένο Heinkel.

Το Beaufighter Mk. Xlc JL894/R της 46ης Μοίρας της RAF καταρρίφθηκε από τον άσσο της Luftwaffe και παρασημοφορημένο Ταγματάρχη (Grpkmdr Maj.) Ernst Düllberg της III/JG27, η οποία ήταν η εικοστή δεύτερη αεροπορική του κατάρριψη.

Το αεροσκάφος ακολούθησε κατακόρυφη ανοδική πορεία, πραγματοποίησε μισή αναστροφή (half roll) και εξερράγη κατά την πρόσκρουση, καθώς καρφώθηκε στη θάλασσα στις 14:35 Βορειοανατολικά (ΒΑ) της Λέρου.

Τόσο ο πιλότος, Ανθυπασπιστής W/O (1065996) Ronald Lindsey (RAF), όσο και ο πλοηγός-πολυβολητής Επισμηνίας F/Sgt. (1385948) Alfred Charles Arnold Gardener (RAF) σκοτώθηκαν ακαριαία.

Τα υπόλοιπα βρετανικά μαχητικά τράπηκαν σε φυγή προς τον εναέριο χώρο της Τουρκίας, όμως το Beaufighter Mk. Xlc JM248/F της 46ης Μοίρας της RAF με πλήρωμα τον Καναδό Σμηναγό F/Lt. (J/21213) Joseph Arthur Horsfall (RCAF) πιλότο και τον Επισμηνία F/Sgt. (1037648) James Roger Colley (RAF) πλοηγό, απέτυχε να επιστρέψει. Έπεσαν θύματα του Ανώτερου Δόκιμου Αξιωματικού (Oberfähnrich) Alexander Ottnad της 8./JG 27, ο οποίος σημείωσε με την κατάρριψη αυτή την Τρίτη αεροπορική του νίκη στον πόλεμο.

Το αεροσκάφος έπεσε εκτός ελέγχου στη θαλάσσια περιοχή Βορειοανατολικά (ΒΑ) του Αγαθονησίου στις 14:36.

Το βρετανικό καταδιωκτικό καταστράφηκε ολοσχερώς από την έκρηξη και το μόνο που απέμεινε ήταν οι παραμορφωμένες - κατεστραμμένες δεξαμενές καυσίμων που επέπλεαν στην επιφάνεια της θάλασσας.

Τα δύο εναπομείναντα αεροσκάφη που γλίτωσαν τη γερμανική καταδίωξη και τα οποία κατέρριψαν το Heinkel He 111H-11, επέστρεψαν και προσγειώθηκαν στη βάση τους στην Κύπρο στις 17:00.

Το ναυάγιο σήμερα

Σήμερα από το γερμανικό βομβαρδιστικό διασώζεται στον βυθό μόνο το κεντρικό τμήμα της ατράκτου, το οποίο έχει παρασυρθεί βορειοδυτικά του κόλπου Μπλεφούτι από αλιευτικό σκάφος, σε βάθος 16 μέτρων.

Απουσιάζει πλήρως ο χαρακτηριστικός γυάλινος θόλος του πιλοτηρίου, τα φτερά και όλο το πίσω κομμάτι της ατράκτου.

Εντυπωσιακό έκθεμα αποτελεί η ύπαρξη των φιαλών οξυγόνου στην εργοστασιακή τους θέση, από τις οποίες οι χειριστές του αεροσκάφους αντλούσαν το απαιτούμενο αέριο σε συνθήκες χαμηλής βαρομετρικής πίεσης.

Η χαρακτηριστική τρύπα στον ουρανό του αεροσκάφους, όπου ήταν τοποθετημένο το πολυβόλο MG 131 των 13 mm για την αμυντική του προστασία, μαρτυρά και πιστοποιεί τον τύπο του.

Το πολύ σημαντικό αυτό υποβρύχιο έκθεμα πλαισιώνουν τα απομεινάρια του ανθυποβρυχιακού διχτυού που κάποτε εξασφάλιζε την προστασία του κόλπου και τη θωράκιση των παρακείμενων ιταλικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων.

Στο παρελθόν είχε εντοπιστεί ένα μεγάλο μέρος της ατράκτου του αεροσκάφους στην παραλία Παντέλι της Λέρου, όπου και είχε αποτυπωθεί αρκετές φορές στον φωτογραφικό φακό στο πέρασμα των δεκαετιών έως και το 2013. Έκτοτε, το τμήμα αυτό αγνοείται, καθώς εξαφανίστηκε κατά τη διάρκεια έργων οδοποιίας.

Το ρηχό βάθος και η μοναδικότητα του αεροναυαγίου είναι ένας συνδυασμός που επιτρέπει σε όλους τους καταδυόμενους να γίνουν μάρτυρες της σφοδρότητας του πολέμου και να προσεγγίσουν βιωματικά τα γεγονότα αυτής της ζοφερής ιστορικής περιόδου.

Ευχαριστίες

Στις 29/10/2021, στο πλαίσιο του Leros Dive Project που υλοποίησε η καταδυτική μας ομάδα στο νησί της Λέρου, αποτυπώσαμε στον φωτογραφικό μας φακό, το μοναδικό γνωστό στον ελλαδικό χώρο αεροσκάφος αυτού του τύπου.

Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον Κώστα Κουβά και τον γιο του Τάσο, ιδιοκτήτες του καταδυτικού κέντρου Hydrovius Diving Center για την άψογη οργάνωση και προγραμματισμό των καταδύσεών μας, εντός του στενού χρονικού πλαισίου που είχαμε διαθέσιμο για την αποστολή μας.

Ιδιαίτερη μνεία θα θέλαμε να κάνουμε στους Βύρων Τεζαψίδη, Γιώργο Καρέλα και Μανώλη Μπαρδάνη για την προϋπάρχουσα ιστορική έρευνα που είχαν πραγματοποιήσει για το συγκεκριμένο αεροναυάγιο, η οποία αποτέλεσε τη βάση για την παρούσα εργασία.

Τέλος θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τους καλούς φίλους Νίκο Καρατζά και Νίκο Καφεντζή για τη συμβολή τους στην παρούσα έρευνα.

Δύτες: Άκης Σεϊσίδης, Βεντούρης Μπουντούρης, Χρήστος Μιχαήλ, Βασίλης Τσιαΐρης, Νικόλας Μαργαρίτης, και Ανδρέας Ανδρικόπουλος.

Ιστορική έρευνα - Κείμενο: Ανδρέας Ανδρικόπουλος

Υποβρύχια φωτογραφία: Νικόλας Μαργαρίτης